viatoll 
PLPL
BIP 

ODDZIAŁY:

GDDKiA Oddział Gdańsk Oddział Olsztyn Oddział Białystok Oddział Warszawa Oddział Lublin Oddział Bydgoszcz Oddział Poznań Oddział Szczecin Oddział Zielona Góra Oddział Łódź Oddział Wrocław Oddział Opole Oddział Katowice Oddział Kraków Oddział Kielce Oddział Rzeszów Oddział Szczecin Oddział Gdańsk Oddział Olsztyn Oddział Białystok Oddział Zielona Góra Oddział Poznań Oddział Bydgoszcz Oddział Warszawa Oddział Wrocław Oddział Łódź Oddział Kielce Oddział Lublin Oddział Opole Oddział Katowice Oddział Kraków Oddział Rzeszów

Oddział w Bydgoszczy
ul. Fordońska 6
85-085 Bydgoszcz

tel. centr. 52 323 45 00
fax 52 323 45 04
NIP 554-22-52-485

e-mail: sekretariat_byd@gddkia.gov.pl

Oddział w Gdańsku
ul. Subisława 5
80-354 Gdańsk

tel. centr. 58 511 24 00
fax 58 511 24 05
NIP 584-24-56-536

e-mail: sekretariat_gdansk@gddkia.gov.pl

Oddział w Białystoku
ul. Zwycięstwa 2
15-703 Białystok

tel. centr. 85 664 58 00
fax 85 651 37 83
NIP 542-27-52-914

e-mail: sekretariat_bialystok@gddkia.gov.pl

Oddział w Katowicach
ul. Myśliwska 5
40-017 Katowice

tel. centr. 32 258 62 81
fax 32 259 87 10
NIP 954-24-02-923

e-mail: kat_sekretariat@gddkia.gov.pl

Oddział w Kielcach
ul. Paderewskiego 43/45
25-950 Kielce

tel. 41 34 03 900, 41 345 74 31
fax 41 366 48 04
NIP 657-03-86-703

e-mail: sekretariat_kielce@gddkia.gov.pl

Oddział w Krakowie
ul. Mogilska 25
31-542 Kraków

tel. centr. 12 417 25 00
fax 12 411 01 18
NIP 675-12-72-475

e-mail: sekretariat_krakow@gddkia.gov.pl

Oddział w Lublinie
ul. Ogrodowa 21
20-075 Lublin

tel. 81 532 70 61
fax 81 743 71 68
NIP 712-24-27-134

e-mail: sekretariat_lublin@gddkia.gov.pl

Oddział w Łodzi
ul. Irysowa 2
91-857 Łódź

tel. centr. 42 233 96 00
fax 42 233 96 08
NIP 725-17-13-273

e-mail: sekretariat_lodz@gddkia.gov.pl

Oddział w Olsztynie
ul. Warszawska 89
10-083 Olsztyn

tel. centr. 89 521 28 00
fax 89 527 23 07
NIP 739-32-79-711

e-mail: sekretariat_olsztyn@gddkia.gov.pl

Oddział w Opolu
ul. Niedziałkowskiego 6
45-085 Opole

tel. centr. 77 401 63 00
fax 77 454 44 68
NIP 754-00-03-773

e-mail: sekretariat_opole@gddkia.gov.pl

Oddział w Poznaniu
ul. Siemiradzkiego 5a
60-763 Poznań

tel. centr. 61 866 88 21
fax 61 864 63 69
NIP 779-21-73-262

e-mail: sekretariat_poznan@gddkia.gov.pl

Oddział w Rzeszowie
ul. Legionów 20
35-959 Rzeszów

tel. centr. 17 853 40 71 do 74
fax 17 853 64 84
NIP 813-11-06-223

e-mail: sekretariat_rzeszow@gddkia.gov.pl

Oddział w Szczecinie
Al. Bohaterów Warszawy 33
70-340 Szczecin

tel. centr. 91 432 53 00
fax 91 484 39 97
NIP 852-23-53-687

e-mail: sekretariat_szczecin@gddkia.gov.pl

Oddział w Warszawie
ul. Mińska 25
03-808 Warszawa

tel. centr. 22 209 25 00
fax 22 698 60 45
NIP 113-20-97-244

e-mail: sekretariat_warszawa@gddkia.gov.pl

Oddział w Wrocławiu
ul. Powstańców Śląskich 186
53-139 Wrocław

tel. centr. 71 334 73 00
fax 71 367 17 69
NIP 899-24-41-331

e-mail: sekretariat.wroclaw@gddkia.gov.pl

Oddział w Zielonej Górze
ul. Boh. Westerplatte 31
65-950 Zielona Góra

tel. centr. 68 327 10 68
fax 68 325 34 68
NIP 929-01-16-588

e-mail: sekretariat_zga@gddkia.gov.pl

GDDKiA MAPA STANU BUDOWY DRÓG GDDKiA MAPA STANU BUDOWY DRÓG autostrady, drogi ekspresowe i inne drogi krajowe w realizacji ZOBACZ GDDKiA SERWIS DLA KIEROWCÓW GDDKiA SERWIS DLA KIEROWCÓW najważniejsze informacje drogowe dla kierowców ZOBACZ GDDKiA ZBIÓRKA KRWI
200 lat CAD
GDDKiA
ZBIÓRKA KRWI
200 lat CAD
Ogólnopolska zbiórka krwi 
200 lat Administracji Drogowej
ZOBACZ
GDDKiA SERWIS DLA PODWYKONAWCÓW GDDKiA SERWIS DLA PODWYKONAWCÓW Informacja dla podwykonawców biorąych udział w realizacji inwestycji GDDKiA ZOBACZ GDDKiA MAPA WARUNKÓW DROGOWYCH GDDKiA MAPA WARUNKÓW DROGOWYCH aktualne warunki drogowe w Polsce ZOBACZ

Serwis GDDKiAGDDKiAZ kart historii

Proste narzędzia w drogownictwie

03-11-2019

Budowa dróg kojarzy się z potężnymi maszynami drogowymi i sprzętem ciężkim. 100 lat temu do ich budowy powszechnie wykorzystywano siłę mięśni ludzkich i proste narzędzia. Tłuczeń na budowę dróg wytwarzano pracą mięśni i młotków, a bruki bito ręcznie za pomocą ubijaków.

GDDKiA

Proste narzędzia i charakter pracy wymagały od ludzi specjalnych rygorów by ją w sposób racjonalny i efektywny wykonać. Powstały w tym celu nawet specjalne podręczniki instruktażowe jak tę ciężką fizyczną pracę zorganizować i wykonywać. Podręczniki te określały min. zachowanie prawidłowej postawy właściwej dla danej pracy, zalecały jak prawidłowo podnosić i przenosić różne przedmioty, jak pracę zorganizować oraz oczywiście jak prawidłowo wykorzystywać proste narzędzia drogowe.

 

„Inteligent pracuje fizycznie za szybko, za nerwowo i dlatego szybko się męczy, nie znając właściwego rytmu danej pracy fizycznej. Jedynie ten dobrze będzie wstanie ocenić pracę fizyczną, kto sam kiedykolwiek fizycznie pracował.” Inż. Jan Miedziński – Technika pracy i władanie narzędziami drogowymi”.

 

Rozłupnik, płytownik, babka

Jednym z podstawowych zajęć robotników drogowych było tłuczenie kamienia. Praca ta mogła być wykonywana ręcznie lub maszynowo przy pomocy tłuczkarek. Ale jeszcze w okresie międzywojennym, ręczny wyrób tłucznia uważano za lepszy od maszynowego ze względu na jakość wyrabianego materiału, co do rozmiaru i wielkości oraz za mniejsze straty w postaci piasku i pyłu. Aby efektywnie wykonać tę pracę należało zorganizować miejsce pracy w sposób przemyślany i racjonalny. Kamień dostarczany na budowę w dużych bryłach, przed przystąpieniem do wyrobu tłucznia, należało rozłupać na mniejsze kawały. Czynność tę nazywano płytowaniem kamienia. Robotnik wybierając ze stosu bryły kamienia, opierał je o sąsiednie bloki i rozłupywał na mniejsze kawałki, wykorzystując w tym celu naturalne pęknięcia lub rysy. Używał do tego celu młota rozłupniaka lub płytownika, którego waga wahała się od 3 do 4 kg.

 

Kamienie płytowane układano na osobnych stertach. Następnie tłukacz wybierał dwa większe kamienie, płaskie z jednej strony. Jeden na kowadło, drugi na siedzenie dla siebie. Kamienie układano tak by się nie chwiały, płaską stroną do góry, jednocześnie w takiej odległości od pryzmy by tłukacz łatwo mógł dosięgnąć ręką sterty. Jedną ręką robotnik układał kamienie na kowadle i jednym lub kilkoma uderzeniami rozłupywał je na mniejsze kawałki. Posługiwał się przy tej czynności młotkiem babkowym, którego waga wynosiła od 0,5 do 1 kg. Następnie, młotkiem ułożonym na płask, zgarniał tłuczeń na przeciwną stronę od sterty. W niektórych regionach tłukacze przytrzymywali i zsuwali z kowadła tłuczone kamienie stopami. Metoda uważana była za bardziej efektywną, gdyż odciążała ręce podczas pracy. Tłukacz dla ochrony przed odłamkami kamienia winien był zakładać na oczy okulary ochronne z siatki drucianej.

 

Rafa, koziołek, kroczek

Gdy ilość tłucznia obok kowadła była tak duża, iż zaczynała przeszkadzać w dalszej pracy, tłukacz za pomocą wideł formował z niego pryzmę. Dla oddzielenia tzw. klińca lub grysu, czy też posegregowania według wielkości, należało tłuczony kamień przetrząsnąć za pomocą rafy czyli sita z siatki drucianej naciągniętej na stalową lub drewnianą ramę. Gdy robotnik, w pozycji siedzącej, nie mógł już dosięgnąć ręką pryzmy kamieni, przesuwał swoje stanowisko, robiąc tym samym miejsce dla pryzmy tłucznia.

 

W celu ułatwienia obmiaru wykonanych prac, pryzmy należało formować do określonej wielkości i kształtu. Zazwyczaj miały przekrój trójkątny lub trapezowy. Do formowania i obmiaru pryzm służył metalowy lub drewniany szablon zwany koziołkiem lub kroczkiem. Boki przyrządu były tak dobierane by wielkość pryzm wyrażała się w pełnych cyfrach odpowiadających metrom sześciennym. Tłuczenie kamieni wykonywano w akordzie, a wprawny tłukacz był w stanie wykonać z kamienia twardego od 0,5 do 1 m3 tłucznia dziennie.

 

Taranek, ubijak, baba

Dla prawidłowego wykonania nawierzchni tłuczniowej niezbędne było prawidłowe zagęszczenie gruntu poprzez ubicie lub wałowanie wałem. Gdy nie dysponowano walcem pracę tę trzeba było wykonać przy użyciu innego prostego narzędzia. Taranka, inaczej ubijaka, potocznie nazywanego babą. Taranek służył do ubijania ziemi, bruku, jezdni z tłucznia zwykłego lub asfaltowanego (przy naprawach) oraz betonu. Ubijaki wykonywano z drewna, stali lanej lub żeliwa. Miały różne kształty oraz wagi. Ubijaki drewniane ważyły od 10 do 20 kg u dołu posiadały obręcz żelazną dla zabezpieczenia drzewa przed pękaniem przy uderzeniu. Ubijaki stalowe lub żeliwne, w zależności od przeznaczenia, posiadały stopę płaską przekroju kwadratowego, prostokątnego lub kołowego, o wymiarach od 12 do 20 cm. Wysokość ubijaka wynosiła 75 - 80 cm, a waga od 10 do 35 kg.

 

Przy pracy ubijakiem należało przyjąć odpowiednią postawę, zrobić szeroki rozkrok, tak aby miejsce ubijane znalazło się na linii czubków palców nóg w środku odległości między stopami. Ciężar ciała miał spoczywać równomiernie na obu nogach, a samego ubijaka nie należało wysuwać przed linię czubków palców nóg, gdyż im bliżej osi ciała znajdował się jego ciężar, tym wysiłek przy podnoszeniu go był mniejszy. Ubijak należało podnosić spokojnie lecz szybko, a wysokość dostosować do jego ciężaru i potrzebnej siły uderzenia. Ubijak powinien opaść pionowo tak, aby stopka jego trafiła w miejsce, przeznaczone do ubijania. Przy zetknięciu z ziemią zacisk dłoni na uchwytach ubijaka należało rozluźnić dla amortyzacji wstrząsu. Gdy wykonano dostateczną ilość uderzeń w jedno miejsce, należało przesunąć się w kierunku dalszego ubijania. Tak, aby nowe miejsce uderzenia częściowo pokrywało się z poprzednio ubijanym. Przy pracy zespołu, złożonego z kilku ubijaczy (zwykle trzech lub czterech), ustawionych szeregiem w poprzek jezdni, wykonywali oni uderzenia kolejno od lewego aż do ostatniego i tak od nowa. Taka kolejność uderzeń wytwarzała tempo pracy i ułatwiała ją tak jak maszerowanie „noga w nogę" grupy ludzi.

 

Przy budowie i konserwacji dróg wykorzystuje się do dnia dzisiejszego wiele prostych narzędzi drogowych takich jak np. rydle, łopaty, kilofy, których jest po kilka rodzajów w zależności od przeznaczenia. Nadal są prace, które można wykonać tylko przy pomocy siły mięśni ludzkich i nie da się ich całkowicie zastąpić maszyną.

 

Źródła:

Technika pracy i władanie narzędziami drogowymi, Jan Miedziński, 1946 r.– WHD/K/263.

Nawierzchnie kamienne budowa i utrzymanie, Michał Jurkiewicz, 1958 r. – WHD/K/728

Budowa i utrzymanie dróg podręcznik dla średniego personelu drogowego, Emil Bratro, 1932 r. – MD/A/315

 

Zdjęcia z zasobów Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz Zespołu Historii Drogownictwa GDDKiA.